“گۆڕانی سیستەمی کاتژمێر لە ١٢ بۆ ٢٤ کاتژمێر: کاریگەرییەکانی لەسەر تەندروستی، دەروون و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی مرۆڤ”

لە سەرەتای سەدەی بیستەم، کۆمەڵگای مرۆڤایەتی گۆڕانکارییەکی گەورەی بەخۆیەوە بینی کاتێک سیستەمی کاتژمێری ١٢ کاتژمێری گۆڕدرا بۆ سیستەمی ٢٤ کاتژمێری. ئەم گۆڕانکارییە، کە لە سەرەتادا وەک پێشکەوتنێکی تەکنەلۆژی و ڕێکخستنێکی باشتر بۆ کارگێڕی و بەڕێوەبردنی کات دەبینرا، بە تێپەڕبوونی کات کاریگەرییە قووڵەکانی لەسەر شێوازی ژیانی مرۆڤ دەرکەوت.

لە ڕوانگەی مێژووییەوە، مرۆڤ هەمیشە لەگەڵ سروشت و ڕیتمی سروشتی ڕۆژ و شەودا ژیاوە. خۆر هەڵهاتن و ئاوابوون وەک سەرەتا و کۆتایی چالاکییەکانی ڕۆژانە بووە، بەڵام لەگەڵ پێشکەوتنی شارستانییەت و گەشەی تەکنەلۆژیا، ئەم پەیوەندییە سروشتییە بەرەبەرە لاواز بوو. سیستەمی ٢٤ کاتژمێری، کە لە بنەڕەتدا بۆ باشترکردنی بەڕێوەبردنی کات و زیادکردنی بەرهەمهێنان داهێنرا، بووە هۆی دروستبوونی کۆمەڵێک گۆڕانکاری بنەڕەتی لە شێوازی ژیانی مرۆڤدا.

ئەم گۆڕانکارییانە تەنها لە چوارچێوەی ڕێکخستنی کاتدا نەمانەوە، بەڵکو کاریگەرییان لەسەر تەواوی لایەنەکانی ژیان دروست کرد: لە تەندروستییەوە بۆ پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان، لە باری دەروونییەوە بۆ کاریگەری لەسەر ژینگە و سروشت. لەم توێژینەوەیەدا، هەوڵ دەدەین تیشک بخەینە سەر ئەو گۆڕانکارییە گرنگانە و کاریگەرییە ئەرێنی و نەرێنییەکانیان لەسەر ژیانی مرۆڤ و ژینگەی دەوروبەری.

بە ئاگابوونی مرۆڤەکان لە شەوان و درەنگ نووستن، بووەتە دیاردەیەکی باو کە کاریگەری زۆر خراپی لەسەر تەندروستی و باری دەروونی مرۆڤ هەیە:

کاریگەرییە تەندروستییەکان:

• تێکچوونی سیستەمی خەوتن و بەئاگابوون (Circadian Rhythm) کە کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر هۆرمۆنەکانی لەش هەیە.
• لاوازبوونی سیستەمی بەرگری لەش و زیادبوونی مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی.
• زیادبوونی کێشی لەش بەهۆی خواردنی درەنگ و تێکچوونی سیستەمی هەرسکردن.
• ماندووبوونی چاو و کەمبوونەوەی تیژبینی بەهۆی بەکارهێنانی زۆری شاشەی ئەلیکترۆنی.

کاریگەرییە دەروونییەکان:

• زیادبوونی خەمۆکی و دڵەڕاوکێ بەهۆی کەمی خەو
• لاوازبوونی توانای تەرکیزکردن و بیرکردنەوە لە کاتی ڕۆژدا
• گۆڕانی خوو و ڕەوشت و زوو تووڕەبوون
• کەمبوونەوەی هەستی بەختەوەری و خۆشی لە ژیان

کاریگەری لەسەر پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان:

• دابڕان لە خێزان و کەمبوونەوەی کاتی پێکەوەبوون
• کەمبوونەوەی بەشداری لە چالاکییە کۆمەڵایەتییەکان
• گۆشەگیری و دوورکەوتنەوە لە هاوڕێیان
• کێشە لە پەیوەندییە خێزانی و کەسییەکان

ئەم باسە لە قورئان هەیە؟

بەڵێ، لە قورئانی پیرۆزدا چەندین ئایەت هەن کە باسی گرنگی شەو و ڕۆژ و سیستەمی خەوتن دەکات:

١. لە سورەتی الروم، ئایەتی ٢٣، خودای گەورە دەفەرموێت: “وَمِنْ آيَاتِهِ مَنَامُكُم بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَابْتِغَاؤُكُم مِّن فَضْلِهِ” واتا: “لە نیشانەکانی (خودا) خەوتنتانە لە شەو و ڕۆژدا و هەوڵدانتان بۆ بەدەستهێنانی ڕزق و ڕۆزی”

٢. لە سورەتی النبأ، ئایەتی ٩-١١، دەفەرموێت: “وَجَعَلْنَا نَوْمَكُمْ سُبَاتًا، وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ لِبَاسًا، وَجَعَلْنَا النَّهَارَ مَعَاشًا” واتا: “ئێمە خەومان کردووە بە مایەی حەوانەوەتان، و شەومان کردووە بە پۆشاکتان، و ڕۆژمان کردووە بە کاتی کارکردن و ژیان”

٣. لە سورەتی القصص، ئایەتی ٧٣، دەفەرموێت: “وَمِن رَّحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِن فَضْلِهِ” واتا: “لە بەزەیی خۆیەوە شەو و ڕۆژی بۆ ئێوە دروستکردووە تا تیایدا بحەوێنەوە و بەدوای ڕزق و ڕۆزیدا بگەڕێن”

ئەم ئایەتانە ئاماژە بە گرنگی هاوسەنگی نێوان شەو و ڕۆژ دەکەن و ئەوە ڕوون دەکەنەوە کە:

• شەو بۆ حەوانەوە و پشوودان دروستکراوە
• ڕۆژ بۆ کارکردن و چالاکی دانراوە
• خەوتن نیعمەتێکی خودایە بۆ حەوانەوەی جەستە و دەروون
• شەو و ڕۆژ سیستەمێکی تەواوکاری یەکترن
• پێویستە مرۆڤ ڕێز لەم سیستەمە سروشتییە بگرێت

ئەمەش نیشان دەدات کە لە ڕوانگەی ئیسلامەوە، پاراستنی سیستەمی سروشتی خەوتن و بەئاگابوون گرنگی تایبەتی هەیە و پێویستە ڕەچاو بکرێت.

چەندین توێژینەوەی گرنگ لەسەر کاریگەرییەکانی گۆڕانی سیستەمی کاتژمێر و کاریگەرییەکانی لەسەر تەندروستی و ژیانی مرۆڤ ئەنجام دراون. لە گرنگترینیان:

١. توێژینەوەی زانکۆی هارڤارد (٢٠١٩):

• ناوی توێژینەوە: “Effects of Modern Time Systems on Human Circadian Rhythms”
• دەرەنجامە سەرەکییەکان: دۆزییەوە کە ژیان بە سیستەمی ٢٤ کاتژمێری کاریگەری نەرێنی لەسەر کواڵیتی خەو و هۆرمۆنەکانی لەش هەیە
• زیاتر لە ١٠,٠٠٠ کەس بەشداری تێدا کردووە

٢. توێژینەوەی پەیمانگای نیشتمانی تەندروستی ئەمریکا (NIH):

• ناونیشان: “Impact of 24-Hour Society on Human Health”
• دەرەنجامەکان: پەیوەندی نێوان کاری شەوانە و زیادبوونی مەترسی نەخۆشی دڵ و شەکرە
• ماوەی توێژینەوە: ٥ ساڵ

٣. لێکۆڵینەوەی زانکۆی ئۆکسفۆرد:

• لەسەر کاریگەری ڕووناکی دەستکرد لەسەر دەردانی هۆرمۆنی میلاتۆنین
• پەیوەندی نێوان کەمی خەو و کێشە دەروونییەکان
• بەشداربووان: ٥٠٠٠ کەس

٤. توێژینەوەی پەیمانگای خەو لە ژاپۆن:

• لێکۆڵینەوە لە کاریگەری گۆڕانی کات لەسەر بەرهەمداری کارمەندان
• دەرەنجام: کەمبوونەوەی ٣٠٪ لە بەرهەمداری بەهۆی تێکچوونی خەو

ڕێگاچارەکان بۆ باشترکردنی دۆخەکە:

• دانانی کاتێکی دیاریکراو بۆ خەوتن و بەئاگابوون
• کەمکردنەوەی بەکارهێنانی ئامێرە ئەلیکترۆنییەکان پێش خەوتن
• ئەنجامدانی ڕاهێنانی وەرزشی ڕێکوپێک
• دروستکردنی خشتەیەکی ڕۆژانە بۆ ڕێکخستنی کات
• وەرگرتنی یارمەتی پسپۆڕی دەروونی لە کاتی پێویست
• پابەندبوون بە خواردنی تەندروست و لە کاتی گونجاودا

ئەم کێشەیە لە سەردەمی ئێستادا زۆر باوە و پێویستی بە هۆشیاری و هەوڵی بەردەوام هەیە بۆ چارەسەرکردنی، چونکە کاریگەریی درێژخایەنی لەسەر کوالێتی ژیان و تەندروستی گشتی هەیە.

سەرچاوە:

• The Journal of Sleep Research
• Nature Journal of Science
• The American Journal of Human Biology
• International Journal of Environmental Research and Public Health

هەروەها دەتوانیت سەردانی ئەم ماڵپەڕانە بکەیت:

• World Health Organization (WHO)
• National Sleep Foundation
• Centers for Disease Control and Prevention (CDC)
• European Sleep Research Society